طرح كالبدی روستای رزاب شهرستان سروآباد

موقعیت عمومی جغرافیایی و اقلیمی  

روستای رزاب در 12 كیلومتری جنوب شهر سروآباد در دهستان رزاب بخش مركزی شهرستان و در 35 درجه و 15 دقیقه عرض شمالی و 46 درجه و 24 دقیقه طول شرقی واقع شده است . متوسط ارتفاع آن از سطح دریا 1952 متر است . روستای رزاب روستایی پایكوهی است اما توپوگرافی آن و نحوه قرارگیری واحدهای مسكونی و غیر مسكونی به گونه ای می باشد كه روستا را روستایی بن بست كرده و تنها یك راه ارتباطی با دنیای خارج وجود دارد . بارش مناسب ، هوای معتدل و عناصر و پارامترهای آب و هوایی دیگر این قسمت را با هوای خزر شرقی برابر می كند . اگر بخواهیم عواملی را كه بر آب و هوای شهرستان سروآباد و منطقه تاثیرگذار هستند بررسی نماییم خواهیم دید كه به طور كلی دو دسته عوامل آب و هوایی این منطقه را كنترل می نماید :
یك دسته عوامل محلی مانند ناهمواری ، پوشش زمین (آلبدو ، گرمای ویژه ،‌را های پس دهی انرژی ) و تابش (زاویه تابش ، مدت تابش و ... )
دسته دیگر عوامل بیرونی شامل گردش عمومی هوا (توده های هوا ، سیلكون های مدیترانه ای ، موج های كوتاه ،‌فرود بلندمدیترانه ای و ... ) و نهایتا تاثیر همسایگان (صحرای عربتان و سیبری) می باشد .
جدول میزان بارندگی – 1382
ماه بارندگی (میلیمتر) درصد
فروردین 17/72 5/10
اردیبهشت 4/37 4/5
خرداد 13/5 7/0
تیر 7/1 2/0
مرداد 3/1 1/0
شهریور 05/0 007/0
مهر 23 3/3
آبان 1/58 4/8
اذر 5/160 2/23
دی 3/114 6/16
بهمن 1/109 9/15
اسفند 6/106 5/15
ماخذ : ایستگاه هواشناسی نگل – امار 10 ساله

بارندگی
از لحاظ بارندگی ، میزان بارش در استان از غرب به شرق و از نواحی مركزی به شمال استان كاهش دیده می شود . به طوری كه پر باران ترین ناحیه استان در غرب و اطراف دره شلیر دیده می شود . بیشترین میزان بارندگی در سال 1382 مربوط به بهمن ماه با 5/233 میلیمتر و كمترین آن در فصل تابستان بدون هیچ بارندگی بوده است و می توان حدودا میزان بارشی معادل 650 میلیمتر را برای این شهرستان در نظر گرفت .

دما
دما نیز یكی از مهم ترین عناصر آب و هوایی است كه تحت تاثیر عوامل محلی و بیرونی مرتبا در نوسان می باشد . حداقل دما در ماه بهمن با 8/2 – به عنوان سردترین ماه و حداكثر متوسط آن 6/45 در مرداد ماه به عنوان گرم ترین ماه بوده است .

جایگاه روستا در نظام عملكردی  

در طرح جامع شهرستان مریوان روستای رزاب به عنوان مركز حوزه به روستاهای تحت پوشش (گوشخانی ، نسل ، كرآباد) پیشنهاد شده است .

وضعیت اقتصادی 

وضعیت كشاورزی ، دامداری ، معادن وضعیت اشتغال و تعیین نقش غالب اقتصادی:
محیط پیرامون روستای رزاب دارای دو سیمای متفاوت است بدین صورت كه در قسمت های شمالی روستا كوه ها و ارتفاعات شیبدار قرار گرفته كه هر نوع فعالیت كشاورزی اعم از زراعت ، دامداری و باغداری در این مناطق به صورت بسیار محدود و یا موردی وجود دارد كه این امر نیز در قالب باغداری (انگور دیم) می باشد اما در قسمت های جنوب و جنوب شرقی روستا وجود اراضی پایكوهی و نسبتا مسطح كشت و زرع را در این اراضی میسر نموده است . آن چه شایان ذكر است اكثر اهالی روستا در كنار كشاورزی و دامداری را به عنوان مكمل اقتصاد خانواده و تامین لبنیات مورد نیاز خود انجام می دهند . با توجه به بررسی های به عمل آمده در روستای رزاب هیچ گونه صنعت و خدمات مربوطه كه مختص روستا باشد وجود ندارد . با تفاصیل ارائه شده می توان چنین نتیجه گرفت كه نقش غالب اقتصلادی روستا كشاورزی و فعالیت های مرتبط با آن نظیر دامداری و باغداری است و پیش بینی می شود اقتصاد روستا در افق طرح كماكان بر پایه فعالیت های زراعی و باغداری استوار باشد .

ویژگی های جمعیتی  

میزان جمعیت و خانوار
طی دهه های گذشته تا به كنون جمعیت تغییر و تحولات بسیاری را سپری كرده كه در سال 1345 برابر 593 نظر در قالب 125 خانوار و در سال 1375 برابر 891 نفر با 175 خانوار بوده است . در سال 1383 آمار اخذ شده از خانه بهداشت روستا حامی از آن است كه جمعیت در این سال 804 نفر در قالب 172 خانوار بوده است .
جدول تغییرات جمعیتی روستا
سال تعداد جمعیت تعداد خانوار بعد خانوار درصد نرخ رشد سالانه تحولات جمعیت تحولات خانوار
افزایش كاهش افزایش كاهش
1345 593 125 7/4 - 80/0 - - - -
1355 582 124 7/4 18/0- - 11 - 1
1365 987 195 06/5 42/5 405 - 71 -
1375 891 175 09/5 01/1- - 96 - 20
1383 804 172 7/4 28/1- - 87 - 3
ماخذ : شناسنامه آبادی های كشور – مركز آمار – سال های 75 الی 1345

خانه بهداشت روستا - 1383
با توجه به آمار جدول فوق طی دهه 55-45 جمعیت روستا كاهش یافته و علت این امر را می توان در خروج جمعیت از روستا دانست اما در دهه 65-55 جمعیت به صورت تصاعدی افزایش می یابد و می توان این افزایش را در عواملی همانند آغاز انقالاب اسلامی ، شروع جنگ ،‌تخلیه روستاهای نوار مرزی دانست اما پس از پایان جنگ و بازگشت آرامش به منطقه تعدادی از مهاجرین جنگی به زادگاه خود بازگشته اند و همین امر باعث كاهش جمعیت در دهه 75-65 بوده است و در سال های اخیر به علت مشكلات اقتصادی (بیكاری ، پایین بودن سطح درآمد و ...) و كمبود امكانات و خدمات تعدادی از اهالی به سایر نقاط استان نقل مكان نموده اند . در رابطه با بعد خانوار هم می توان چنین گفت به جز دو دهه 65-55 و 75-65 كه جمعیت روستا بر اثر عواملی كه ذكر شد افزایش بعد خانوار را به همراه داشته است ولی در سایر ادوار بعد خانوار روستا به صورت ثابت بوده است . از كل جمعیت 804 نفری روستا در سال 1383 تعداد مردان بیشتر از زنان است و نسبت جنسی برابر 123 است یعنی در مقابل هر 123 نفر مرد 100 نفر زن وجود دارد .

نرخ رشد جمعیت
بر اساس آمار جدول نرخ رشد روستا در دهه 55-45 به علت كاهش میزان جمعیت و خروج ساكنین بوده است . در دهه 65-55 به علت ورود ناگهانی تعداد زیادی از افراد روستاهای نوار مرزی نرخ رشد جمعیت در حد بسیار بالایی افزایش می یابد و در دهه 75-65 به علت بازگشت مهاجرین جنگی و كاسته شدن از جمعیت نرخ رشد این دهه كاهش می یابد و علت اصلی این كاهش را می توان خروج مهاجرین از روستا دانست و در سال های اخیر به ویژه از 1375 به بعد به دلیل مشكلات اقتصادی و به تبع آن مهاجرت روستائیان نرخ رشد روستا كاهش یافته ات هر چند كه می توان برای این كاهش اجرای برنامه های تنظیم خانواده مراكز بهداشتی – درمانی را نیز موثر دانست .

مهاجرت
با توجه به جدول تحولات جمعیتی روستا می توان گفت خروج جمعیت از روستا بیشتر بوده است بدین معنی كه در دهه 55-45 و بر اثر انجام اصلاحات ارضی و اثرات بعدی این امر تعدادی از خوش نشینان به امید دستیابی به كار و موقعیت بهتر اقتصادی به سایر نقط استان مهاجرت نمودند و در دهه 65-55 بر اثر تحولات آغاز انقلاب و شروع جنگ تحمیلی تعدادی از روستاهای نوار مرزی تخلیه و ساكنین این روستاها به مناطق امن مهاجرت نمودند كه روستای رزاب نیز از این قاعده مستثنی نبودو ورود مهاجرین باعث افزایش بسیار زیاد جمعیت و نخ رشد گردید .اما در دهه 75-65 به دنبال ایام جنگ و شروع دوره بازسازی مناطق جنگ زده اكثر ساكنین روستاهای تخلیه شده به زادگاه خویش بازگشتند و همین امر باعث كاهش تعداد جمعیت می گردد در سال های اخیر هم می توان چنین گفت كه به دلیل وجود مشكلاتی همانند پایین بودن سطح درامد خانوار ، كمبود امكانات و خدمات ، عدم وجود معابر دسترسی درون بافت و نزدیكی به شهر باعث خروج تعدادی از ساكنین گردیده است . بر اساس آمار به دست آمده طی 5 سال اخیر 116 نفر زادگاه خود (روستای رزاب) را ترك نموده و در مقابل تنها 26 نفر به روستا بازگشته اند .

آینده نگری جمعیت روستا
جهت پیش بینی جمعیت روستای رزاب در افق طرح 3 گزینه به شرح زیر ارائه می گردد
  • 1) گزینه اول : میانگین دوره 38 ساله
  • 2) گزینه دوم : ادامه روند 8 ساله اخیر
  • 3) گزینه سوم :‌ نرخ رشد پیشنهادی و مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری در خصوص روستایی كه دارای نرخ رشد منفی می باشند .
جدول جمعیت پیشنهادی در روستای رزاب در سال در افق طرح
  فرضیات انتخابی برای تعیین نرخ رشد نرخ رشد پیشنهادی جمعیت خانوار
گزینه 1 میانگین نرخ رشد 38 ساله روست 8/0 871 194
گزینه 2 ادامه روند 8 ساله اخیر 28/1- 707 157
گزینه 3 ‌نرخ رشد پیشنهادی و مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری در خصوص روستایی كه دارای نرخ رشد منفی می باشند . 3/1 915 203
ماخذ :‌محاسبات جمعیتی

گزینه اول به لحاظ در نظر گرفتن شرایط توسعه و تامین امكانات و خدمات آتی و همچنین امید به جذب مهاجرین به روستا مد نظر می باشد .
گزینه دوم به علت نرخ رشد منفی و كاهش جمعیت با اهداف طرح هادی و تجدید حیات روستا منافات دارد در رابه با گزینه سوم نیز لازم به ذكر است در نظر گرفتن نرخ رشد موجود (رقم 28/1-) و نیز نرخ رشد پیشنهادی (3/1) و توجه به امكانات و خدمات موجود و نیز قابلیت های توسعه نهایتا نرخ رشد روستا در افق طرح رقمی بالغ بر (58/2) خواهد رسید كه نرخ رشد بیار بالایی خواهد بود و در افق طرح محقق نخواهد شد .

ویژگی های كالبدی 

كیفیت ابنیه
كیفیت بناهای روستا
كیفیت بن تعداد (واحد ساختمان) درصد
نوساط و قابل نگهداری 73 22/38
مرمتی 109 06/57
تخریبی 9 71/4
جمع كل 191 100
ماخذ : برداشت میدانی روستا – 1383

همان گونه كه از جدول استفاده می شود 109 ساختمان یعنی 06/57 درصد آن ها مرمتی هستند . نتایج بررسی كیفیت ابنیسه حاكی از آن است كه قسمت اعظم بافت روستا قدیمی و فرسوده است مهم ترین علل این فرسودگی عبارتند از :
  • 1- رها كردن برخی از ساختمان ها كه صاحبان آن مهاجرت نموده اند .
  • 2- عدم نگهداری اصولی ساختمان و مقاوم سازی آن
  • 3- استفاده از مصالح كم دوام بومی (خشت و گل و چوب) و چندین عامل دیگر می باشند .
مصالح ساختمانی
بر اساس نتایج برداشت میدانی از كل 191 ساختمان موجود 134 ساختمان كه عمدتا در بر گیرنده ساختمان های مسكونی قسمت های غربی و شمال غربی روستا هستند از مصالح ساختمانی كم دوام (بومی) استفاده نموده اند و تنها ساختمان هایی كه در چند دهه اخیر احداث شده اند از مصالح ساختمانی نسبتا با دوام استفاده نموده اند . تعداد طبقات
به لحاظ شرایط محیطی و برای جلوگیری از تخریب اراضی كشاورزی احداث واحدهای مسكونی دو طبقه و بیشتر رایج تر از احداث ساختمان های یك طبقه می باشد به نحوی كه 78/50 درصد دو طبقه و بیشتر ، 22/49 درصد یك طبقه می باشند .

شبكه معابر موجود
در وضع موجود تنها معبری كه ارتباط روستا با سایر مناطق را برقرار می نماید معبری است كه از راه بین شهری سنندج – سروآباد منشعب می گردد كه تا ورودی روستا آسفالته است و سایر امتداد مسیر با پوشش خاكی تا مرز روستا ادامه دارد . به عبارتی می توان گفت تنها معبری است كه تردد وسایل نقلیه در آن امكان پذیر می باشد . به علت شرایط محیطی و توپوگرافی و شیب زیاد در سایر قسمت ها به ویژه سمت جنوب و شمال شرق به دلایلی كه پیشتر ذكر شد دسترسی فقط از طریق معابر پیاده امكان پذیر است . كلیه معابر دارای پوشش خاكی و عرض های متغیر می باشند كه در سمت جنوب به دلیل تراكم و فشردگی بسیار زیاد واحدهای مسكونی معابر پیاده اكثرا عرض های بسیار كمی دارند . معابر عموما ارگانیك و تحت تاثیر توپوگرافی به وجود آمده اند به همین علت شیب آن ها منطبق بر شیب عمومی روستا می باشد .

كاربری اراضی
نحوه قرارگیری روستا در دامنه كوه و وجود یك آبراهه بافت را دو قسمت نموده كه قسمت جنوبی و شرقی به علت شیب بسیار زیاد فقط جهت استقرار كاربری مسكونی استفاده شده و در میان این بافت تعدادی واحد تجاری خرده فروشی نیز وجود دارد .
در قسمت دیگر روستا به دلیل كاسته شدن نسبی از میزان شیب استقرار كاربری مسكونی و سایر كاربری ها را شاهد می باشیم . لازم به ذكر است در این قسمت از روستا كاربری های آموزشی ،‌خدمات عمومی (فروشندگی نفت) ، اداری (مخابرات) ، درمانی (خانه بهداشت) و تعدادی انبار نگهداری كالا و واحد خرده فروشی در بر جاده اصلای استقرار یافته اند . مساحت روستا در وضع موجود برابر 3/6 هكتار ، تراكم ناخالص 126 نفر در هكتار ، تراكم خالص مسكونی 275 نفر در هكتار و سرانه مسكونی 35/36 متر مربع به ازای هر نفر می باشد .

شبكه معابر پیشنهادی
با توجه به بافت موجود روستا و در نظر گرفتن اهداف طرح كالبدی و نیز اقتصاد طرح جهت توسعه و تعریض معابر روستا دو شبكه به صورت پیاده و سواره پیشنهاد می گردد كه در طراحی شبكه معابر سواره با در نظر گرفتن محدودیت بسیار زیاد توسعه روستا بهسازی و تعریض معبر موجود پیشنهاد و در قسمت شمال و جنوب روستا نیز دو معبر 6 متری دیگر جهت تردد وسایل نقلیه پیشنهاد گردیده است اما در سایر قسمت های روستا به لحاظ شرایط محیطی و محدودیت های توسعه شبكه معابر پیاده پیشنهاد می گردد كه این شبكه با بهره گیری از ساختار موجود و جلوگیری از تخریب واحدهای مسكونی پیشنهاد گردیده و در این راستا سعی بر آن بوده است تا حداقل تغییر و تحول در بافت كهن و اصلی روستا و وارد آمدن لمه به استخوان بندی بافت صورت پذیرد .

كاربری اراضی پیشنهادی
پخشایش و پشینهاد كاربری های پیشنهاد بر اساس شرایط محیطی و موقعیت روستا ارایه شده اند بدن صورت كه در سمت جنوب و شرق روستا به دلیل شیب بسیار زیاد و تراكم ساختمان هیچ گونه كاربری و خدماتی پیشنهاد شنده است و در سمت شمال ، غرب و جنوب غرب كاربری های مورد نیاز روستا در افق طرح مكان یابی گردیده و تمركز كاربری ها در مركز روستا قرار گرفته اند كه جهت دسترسی سریع و اسان در بر معابر موجود و پیشنهادی استقرار یافته اند . در جدول زیر سطوح و سرانه های مورد نیاز و موجود ارایه گردیده است .
جدول سطوح و سرانه های موجود و پیشنهادی روستای رزاب
عنوان كاربری   كاربری اراضی كاربری اراضی پیشنهادی بر اساس جمعیت 871 نفر در سال 1383 زمین مورد نیاز
سطح سرانه سطح سرانه
مسكونی مسكونی 11/29224 35/36 88/36309 69/41 77/7085
خدمات تجاری تجاری 68/300 37/0 16/522 60/0 48/221
خدمات تجاری 0 0 79/120 14/0 79/120
آموزشی ابتدایی 77/560 69/0 16/733 84/0 39/172
راهنمایی 32/1140 41/1 92/1415 63/1 6/275
دبیرستان 0   12/450 52/0 12/450
فرهنگی مذهبی مسجد 21/395 49/0 94/443 51/0 73/48
كتابخانه 0   12/450 52/0 12/450
بهداشتی درمانی خانه بهداشت 20/310 38/0 4/560 64/0 2/250
اداری انتظامی مجتمع اداری (مخابرات ، دهیاری و ... ) 97/70 08/0 45/386 44/0 48/315
فضای سبز و تفریحی سالن های ورزشی یا روباز 0 0 18/935 07/1 18/935
خدمات عمومی پارك و فضای سبز 0 0 66/608 70/0 66/608
محل بازی كودكان 0 0 63/439 50/0 63/439
حریم سبز 0 0 91/1263 45/1 91/1263
خدمات عمومی محل توزیع سوخت ، نانوایی و ... 34/19 02/0 32/213 24/0 98/193
كارگاهی كارگاهی 0 0 60/210 24/0 60/210
اراضی خالی اراضی خالی 84/11883 78/14 0 0 84/11883-
شبكه ارتباطی معابر و فضای باز 24/19095 75/23 26130 30 76/7034
حمل و نقل و انبار انبار و ایستگاه مسافر 8/401 5/0 48/903 03/1 68/501
حرایم حریم رودخانه و مسیل 73/256 33/0 32/412 47/0 56/146
جمع   21/63668 18/79 09/73274 12/84 88/9605